Kontynuacja działalności: co musi przeanalizować Zarząd, na co zwraca uwagę biegły rewident i jak prawidłowo sformułować ujawnienia w sprawozdaniu finansowym?

Trzeci kwartał roku to dla większości podmiotów czas podsumowań pierwszego półrocza i weryfikacji budżetów. To także moment, by przyjrzeć się jednemu z kluczowych założeń sprawozdawczości finansowej – zasadzie kontynuacji działalności.

Zgodnie z art. 5 ust. 2 ustawy z dnia 29 września 1994 roku o rachunkowości (tekst jednolity: Dz. U. z 2026 r. poz. 522 ze zm., dalej: ustawa o rachunkowości lub UoR), przy stosowaniu przyjętych zasad (polityki) rachunkowości przyjmuje się założenie, że jednostka będzie kontynuować działalność w dającej się przewidzieć przyszłości, w zasadniczo niezmniejszonym zakresie, bez postawienia jej w stan likwidacji lub upadłości, chyba że jest to niezgodne ze stanem faktycznym lub prawnym. Ocena ta obejmuje okres nie krótszy niż 12 miesięcy od dnia bilansowego.

Kierownik jednostki ponosi odpowiedzialność za wykonywanie obowiązków w zakresie rachunkowości (art. 4 ust. 5 UoR), w tym za dokonanie formalnej oceny i udokumentowanie, czy dany podmiot posiada płynność oraz zasoby pozwalające na bezpieczne funkcjonowanie.

Biegły rewident podczas badania sprawozdania finansowego ocenia, czy przyjęte przez kierownika jednostki założenie jest zasadne, czy przedstawione prognozy są oparte na realnych przesłankach oraz czy sprawozdanie finansowe zawiera ujawnienia wymagane polskim prawem bilansowym. Warto w tym momencie wspomnieć, że przedmiotowemu zagadnieniu został poświęcony cały Krajowy Standard Rachunkowości nr 14 „Kontynuacja działalności” („KSR 14”), na którym to zostały oparte niniejsze rozważania.

Wskazówki dotyczące przesłanek dotyczących okoliczności, które stanowią uzasadnienie dla przyjęcia założenia o braku kontynuowania działalności to (pkt 4.6 KSR 14):

a) formalne postawienie jednostki w stan likwidacji wobec podjęcia stosownej uchwały przez jej wspólników lub uprawomocnienia się orzeczenia sądu o  rozwiązaniu spółki, chyba że jest to niezgodne ze stanem faktycznym lub prawnym,

b) ogłoszenie przez sąd upadłości jednostki, chyba że jest to niezgodne ze stanem faktycznym lub prawnym,

c) dokonanie przez kierownika jednostki oceny, że jest praktycznie pewne, iż jednostka nie będzie kontynuowała działalności w dającej się przewidzieć przyszłości; taka ocena jest wynikiem analizy zdarzeń lub okoliczności, które mogą wskazywać na znaczącą niepewność co do zdolności jednostki do kontynuowania działalności,

d) istotne zmniejszenie zakresu działalności jednostki skutkujące brakiem realnej alternatywy dla likwidacji lub zaniechania działalności.

Okoliczności wskazujące na znaczącą niepewność co do zdolności jednostki do kontynuacji działalności to m. in. (pkt 4.8 KSR 14):

a) Zdarzenia lub okoliczności o charakterze finansowym:

a. sytuacja, w której zobowiązania przewyższają aktywa,

b. zbliżający się termin wymagalności pożyczek o określonych terminach płatności, przy braku realistycznych perspektyw ich przedłużenia lub spłaty tych pożyczek, bądź nadmierne uzależnienie od pożyczek krótkoterminowych finansujących długoterminowe aktywa,

c. symptomy wskazujące na możliwość wycofania finansowego wsparcia przez wierzycieli,

d. ujemne przepływy środków pieniężnych z działalności operacyjnej wykazywane w historycznych lub prognozowanych sprawozdaniach finansowych,

e. niekorzystne wielkości kluczowych wskaźników finansowych,

f. znaczące straty operacyjne lub znaczące zmniejszenie wartości aktywów generujących przepływy pieniężne,

g. opóźnienie lub wstrzymanie wypłaty dywidend,

h. brak zdolności terminowego regulowania zobowiązań,

i. brak możliwości dotrzymania warunków umów kredytowych,

j. zmiana trybu rozliczeń z dostawcami z kredytu kupieckiego na natychmiastową płatność w chwili dostawy,

k. brak możliwości uzyskania finansowania prac rozwojowych dotyczących kluczowego produktu lub innych niezbędnych inwestycji.

b) Zdarzenia lub okoliczności o charakterze operacyjnym:

a. zamiary kierownika jednostki dotyczące likwidacji jednostki lub zaniechania działalności,

b. utrata kluczowego personelu kierowniczego bez zastępstwa,

c. niezdolność kierownika do zarządzania znaczącym ryzykiem biznesowym lub radzenia sobie ze zwiększoną odpowiedzialnością,

d. niepowodzenie rozszerzenia, kontroli lub dywersyfikacji działalności,

e. niepowodzenie wyeliminowania słabości kontroli wewnętrznej, które mogą zwiększać ryzyko wystąpienia istotnych nieprawidłowości spowodowanych oszustwami, przywłaszczaniem zapasów, niekontrolowanymi kosztami i błędami w sprawozdawczości,

f. utrata podstawowego rynku, kluczowego klienta(ów), umowy franczyzowej, licencji lub głównego dostawcy,

g. znaczna zależność od sukcesu konkretnego projektu lub nowego produktu,

h. braki personelu, przerwy w produkcji lub w świadczeniu usług z powodu sporów pracowniczych,

i. niedobory ważnych surowców,

j. pojawienie się wysoce skutecznego konkurenta,

k. działalność podstawowa w schyłkowych gałęziach przemysłu,

c) Pozostałe zdarzenia lub okoliczności:

a. nieprzestrzeganie wymogów dotyczących wymogów kapitałowych lub innych wymogów ustawowych, takich jak wymogi w zakresie wypłacalności lub płynności dla instytucji finansowych,

b. toczące się przeciwko jednostce postępowanie sądowe lub administracyjne, które w przypadku rozstrzygnięcia niekorzystnego dla jednostki może wiązać się z powstaniem roszczeń, które prawdopodobnie nie będą mogły być przez nią zaspokojone,

c. zmiany w prawie lub regulacjach, lub polityce rządu, które mogą mieć negatywny wpływ na jednostkę,

d. brak ubezpieczenia lub zbyt niskie ubezpieczenie od skutków katastrof.

Powyższa lista nie stanowi zamkniętego katalogu, a wystąpienie w jednostce jednej lub większej liczby przesłanek nie zawsze wskazuje na znaczącą niepewność, co do możliwości kontynuacji działalności, lub że wystąpienie znaczącej niepewności powoduje, że sprawozdanie finansowe wymaga sporządzenia przy założeniu braku kontynuowania działalności.

Niezdolność jednostki do terminowego regulowania zobowiązań może zostać zrównoważona poprzez plany kierownictwa dotyczące zapewnienia odpowiednich wpływów środków pieniężnych z alternatywnych źródeł, takich jak: sprzedaż aktywów, zmiana terminów spłaty kredytów lub pozyskanie dodatkowego kapitału. Czynniki te muszą być analizowane wnikliwie oraz indywidulanie na podstawie wszelkiej dostępnej kierownictwu wiedzy. Okoliczności, które dla jednej jednostki będą bezwzględną przesłanką zagrożeniem kontynuacji działalności, dla innej mogą być jedynie przejściowymi trudnościami, co do których zostały opracowane i wdrożone działania naprawcze.

Jeśli w wyniku analizy zdarzeń i okoliczności kierownik jednostki oceni, że jej działalność będzie kontynuowana w dającej się przewidzieć przyszłości, mimo wystąpienia powyższych przesłanek - jednostka ujawnia w sprawozdaniu finansowym odpowiednie informacje.

Scenariusz A: Brak istotnych niepewności

W przypadku braku istotnej niepewności, co do kontynuowania działalności w dającej się przewidzieć przyszłości jednostka sporządza elektroniczne sprawozdanie finansowe w strukturze logicznej i formacie zgodnie z art. 45 ust. 1g Ustawy o rachunkowości (tzw. „schema”) i wskazuje we wprowadzeniu w części dotyczącej założenia kontynuacji działalności, że (pkt 7.2 KSR 14):

• sprawozdanie finansowe zostało sporządzone przy założeniu kontynuacji działalności gospodarczej przez jednostkę w dającej się przewidzieć przyszłości: element schemy przyjmuje wartość „1 - tak”;
• nie istnieją okoliczności wskazujące na zagrożenie kontynuowania przez nią działalności: element schemy przyjmuje wartość „1 - Brak okoliczności wskazujących na zagrożenie kontynuowania działalności”.

Przykład ujawnienia:

Wprowadzenie do sprawozdania finansowego
Sprawozdanie finansowe Jednostki ABC Sp. z o. o. zostało sporządzone przy założeniu kontynuacji działalności przez jednostkę w dającej się przewidzieć przyszłości tj. w szczególności przez okres co najmniej 12 miesięcy od dnia bilansowego. Na dzień sporządzenia niniejszego sprawozdania finansowego Zarząd Jednostki ABC Sp. z o. o. nie stwierdza istnienia okoliczności wskazujących na zagrożenie kontynuowania działalności przez Jednostkę.

Scenariusz B: Występuje istotna niepewność, ale zasada kontynuacji pozostaje zasadna

Spółka zmaga się z trudnościami (np. stratą operacyjną, problemami z płynnością), ale Zarząd posiada realny i wykonalny plan naprawczy. W tej sytuacji w informacji dodatkowej do sprawozdania finansowego oraz sprawozdaniu z działalności należy ujawnić (pkt 7.3 KSR 14):

a) fakt, że sprawozdanie finansowe zostało sporządzone przy założeniu kontynuacji działalności w dającej się przewidzieć przyszłości,

b) główne zdarzenia lub okoliczności, które mogą powodować niepewność co do zdolności jednostki do kontynuowania działalności, oraz plany kierownika jednostki dotyczące tych zdarzeń lub okoliczności mających na celu ich eliminację, a także informację, czy sprawozdanie finansowe zawiera korekty z nimi związane,

c) ocenę znaczenia tych zdarzeń lub okoliczności w kontekście zdolności jednostki do wypełnienia jej obowiązków,

d) opis zamiarów kierownika jednostki mających na celu złagodzenie wpływu zidentyfikowanych zdarzeń lub okoliczności,

e) obszary zastosowania znaczących osądów kierownika jednostki stanowiących część oceny zdolności jednostki do kontynuacji działalności.

W opisanym przypadku jednostka sporządza sprawozdanie finansowe w postaci elektronicznej w strukturze logicznej i formacie zgodnie z art. 45 ust. 1g ustawy i we wprowadzeniu w części dotyczącej założenia kontynuacji działalności wskazuje, że:

• sprawozdanie finansowe zostało sporządzone przy założeniu kontynuacji działalności gospodarczej przez jednostkę w dającej się przewidzieć przyszłości: element schemy przyjmuje wartość „1 - tak”;
• nie istnieją okoliczności wskazujące na zagrożenie kontynuowania przez nią działalności: element schemy przyjmuje wartość „2 - Wystąpiły okoliczności wskazujące na zagrożenie kontynuowania działalności”;

Ponadto, w polu opisowym jednostka umieszcza dodatkowe informacje zawarte w lit. a–e powyżej.

Przykład ujawnienia:

Sprawozdanie finansowe zostało sporządzone przy założeniu kontynuacji działalności gospodarczej w dającej się przewidzieć przyszłości tj. przez okres co najmniej 12 miesięcy od dnia bilansowego. W bieżącym roku Spółka poniosła stratę netto w wysokości, a także wykazuje na dzień bilansowy ujemny kapitał obrotowy netto w kwocie minus YYY, co mogłoby powodować trudności w terminowym regulowaniu zobowiązań. W celu zabezpieczenia spłaty zadłużenia krótkoterminowego Spółka podpisała aneks do umowy kredytu w rachunku bieżącym, zwiększając limit kredytowy o kwotę ZZZ. Jednocześnie Spółka podejmuje szereg inicjatyw mających na celu poprawę wyników i płynności, w tym między innymi: – rozpoczęto wdrażanie programu redukcji kosztów poprzez obniżenie zatrudnienia w działach administracyjnych, renegocjację cen zakupu strategicznych surowców z kluczowymi dostawcami oraz poszukiwanie nowych źródeł ich pozyskiwania. W efekcie Spółka oczekuje obniżenia kosztów produkcji i kosztów ogólnego zarządu o XX oraz poprawę przepływów pieniężnych netto o kwotę YY w kolejnym roku;

– Zarząd podjął decyzję o niewypłacaniu dywidendy w okresie: RRRR–RRRR;

– Spółka planuje sfinansować tylko te projekty inwestycyjne, których celem jest utrzymanie produkcji na dotychczasowym poziomie. Wstrzymanie realizacji pozostałych projektów pozwoli na zabezpieczenie środków finansowych na pokrycie bieżących zobowiązań w kwocie XX w okresie RRRR–RRRR.

Zarząd przeprowadził analizę przytoczonych okoliczności i na podstawie jej wyników przyjął przy sporządzaniu sprawozdania finansowego założenie kontynuacji działalności w dającej się przewidzieć przyszłości. W ocenie Zarządu podjęte działania zabezpieczają utrzymanie płynności finansowej na poziomie zapewniającym terminowe regulowanie zobowiązań w dającej się przewidzieć przyszłości, a występujące okoliczności ocenił jako nie wskazujące na występowanie znaczących niepewności, co do zdolności jednostki do kontynuowania przez nią działalności. Sprawozdanie finansowe nie zawiera korekt związanych z powyższymi okolicznościami.

Scenariusz C: Brak możliwości kontynuowania działalności

Jeżeli jednostka sporządza sprawozdanie finansowe przy założeniu braku kontynuowania działalności, fakt ten ujawnia we wprowadzeniu do sprawozdania finansowego, podając jednocześnie powód, dla którego kontynuowanie działalności przez jednostkę nie uważa się za zasadne. W takim przypadku jednostka ujawnia również (pkt 7.4 KSR 14):

a) zastosowane istotne osądy i szacunki, które wpływają na prezentowane w sprawozdaniu finansowym przychody, koszty, aktywa i zobowiązania i powiązane z nimi noty oraz ujawnienia dotyczące zobowiązań warunkowych,

b) zasady (politykę) rachunkowości, na których się opierała sporządzając sprawozdanie finansowe przy założeniu braku kontynuowania działalności,

c) w pierwszym okresie sprawozdawczym, w którym przyjmuje się założenie o braku kontynuowaniu działalności:

a. zmiany sposobu ujmowania, wyceny i prezentacji poszczególnych pozycji sprawozdania finansowego wynikające bezpośrednio z przyjęcia założenia o braku kontynuowaniu działalności w porównaniu z ostatnim sprawozdaniem finansowym sporządzonym przy zachowaniu założenia kontynuacji działalności,

b. uzgodnienie kapitału (funduszu) z aktualizacji wyceny, o którym mowa art. 29 ust. 2a ustawy,

c. inne informacje niezbędne dla zrozumienia aktualnej sytuacji finansowej i dochodowej jednostki.

W opisanym przypadku jednostka sporządza sprawozdanie finansowe w postaci elektronicznej w strukturze logicznej i formacie zgodnie z art. 45 ust. 1g Ustawy o rachunkowości i we wprowadzeniu w części dotyczącej założenia kontynuacji działalności element schemy przyjmuje wartość „2 - nie”.

Jeżeli przyjęcie założenia o braku kontynuowaniu działalności przez jednostkę wiązało się z oceną kierownika w polu wskazującym, czy nie istnieją okoliczności wskazujące na zagrożenie kontynuowania przez nią działalności element schemy przyjmuje wartość „2 - Wystąpiły okoliczności wskazujące na zagrożenie kontynuowania działalności” i w polu opisowym wyjaśnia powód, dla którego założenie o kontynuacji działalności przez jednostkę nie uznaje się za zasadne, wraz z analizą zdarzeń i okoliczności wpływających na taką ocenę.

W przeciwnym wypadku (np. postawienie w stan likwidacji lub ogłoszenie upadłości nie wymagające osądu), element schemy przyjmuje wartość „1- Brak okoliczności wskazujących na zagrożenie kontynuowania działalności”, a informację dotyczącą powodu, dla którego założenia o kontynuacji działalności przez jednostkę nie uznaje się za zasadne umieszcza się w dodatkowych informacjach i objaśnieniach.

Przykład ujawnienia:

Wydarzenia z 12 lutego 20XX+1 spowodowały rozpoczęcie działań mających na celu postawienie Spółki w stan upadłości. Sprawozdanie finansowe za okres od 1 stycznia 20XX–31 grudnia 20XX zostało sporządzone przy założeniu, że jednostka nie będzie kontynuowała działalności. W związku z przyjęciem założenia braku kontynuowania działalności nastąpiła zmiana zasad (polityk) rachunkowości. Sprawozdanie finansowe zostało sporządzone zgodnie z zasadami określonymi w art. 29 ustawy o rachunkowości, w szczególności:

• aktywa Spółki wyceniono po cenach sprzedaży netto możliwych do uzyskania, nie wyższych od cen ich nabycia albo kosztów wytworzenia, pomniejszonych o dotychczasowe odpisy amortyzacyjne lub umorzeniowe, a także odpisy z tytułu trwałej utraty wartości. Szczegóły wyceny zostały opisane w poz. XX dodatkowych informacji i objaśnień: „Zasady (polityki) rachunkowości”;
• ujęto w sprawozdaniu rezerwę na przewidywane dodatkowe koszty i straty spowodowane utratą zdolności do kontynuowania działalności. Szczegóły dotyczące kosztów objętych rezerwą zostały opisane w poz. YY dodatkowych informacji i objaśnień. Skutki aktualizacji wyceny aktywów i pasywów oraz utworzenie rezerwy wpłynęły na kapitał z aktualizacji wyceny, co zostało zilustrowane w Tabeli nr XX.

Do najczęściej popełnianych błędów w zakresie ujawnień dotyczących kontynuacji działalności należy:

• ­brak spójności sprawozdania finansowego ze sprawozdaniem z działalności oraz opisywanie w sprawozdaniu z działalności (art. 49 Ustawy o rachunkowości) istotnych ryzyk płynnościowych przy jednoczesnym braku odpowiednich ujawnień w dodatkowych informacjach i objaśnieniach;
• zdawkowy język i stosowanie ogólnikowych deklaracji typu "Zarząd podejmuje działania zmierzające do poprawy sytuacji", zamiast podania konkretnych kwot, dat spłaty długu czy uzgodnionych z bankiem warunków;­
• bezkompromisowe powoływanie się na wsparcie właścicielskie oraz wykazanie deklaracji wsparcia od spółki-matki bez weryfikacji, czy podmiot dominujący sam posiada realne możliwości finansowe do udzielenia pomocy.

Jeżeli istnieją jakiekolwiek przesłanki dotyczące zagrożenia kontynuacji działalności, to aby sprawnie przejść badanie sprawozdania finansowego i uniknąć zastrzeżenia lub objaśnień w sprawozdaniu z badania warto:

• sporządzić formalny test płynności: Przygotować prognozę przepływów pieniężnych (Cash Flow) na co najmniej 12 miesięcy od przewidywanego dnia podpisania sprawozdania, uwzględniając scenariusz pesymistyczny (stress-test), która może być dowodem na brak istnienia przesłanek o zagrożeniu kontynuacji działalności;
• uzgodnić treść ujawnień z wyprzedzeniem: Opis „istotnej niepewności” wymaga precyzyjnego języka – musi spełniać wymogi UoR, a jednocześnie nie powodować nieuzasadnionego niepokoju wśród banków i kontrahentów.