Czynności pozorne - prawo organu do ich weryfikacji

Organowi podatkowemu przysługuje prawo do ustalania właściwego zamiaru stron, jaki chcieli nadać dokonanej przez nich czynności. Podatnik nie może bowiem, pod pozorem jednej czynności prawnej dokonywać innej czynności, która miałaby inną kwalifikację w prawie podatkowym. Tym zagadnieniem zajmował się ostatnio WSA w Gliwicach (I SA/Gl 1382/14).

Takie uprawnienia daje art. 199a ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. Ordynacja podatkowa,  wskazujący, iż organ podatkowy dokonując ustalenia treści czynności prawnej, uwzględnia zgodny zamiar stron i cel czynności, a nie tylko dosłowne brzmienie oświadczeń woli złożonych przez strony czynności.
Skarżącym był podatnik, który zawarł z deweloperem umowę zakupu lokalu. Jednocześnie zawarł  ze swoimi rodzicami umowę przyrzeczenia sprzedaży tego lokalu na rzecz swoich rodziców, określając termin. Rodzice podatnika zobowiązali się do zapłaty należności na rachunek bankowy dewelopera. Jednocześnie ustalono, że w przypadku gdy umowa sprzedaży między podatnikiem a rodzicami nie dojdzie do skutku, to podatnik będzie zobowiązany do zwrotu kwoty zapłaconej przez rodziców. Rodzice zobowiązali się równocześnie do dokonania darowizny na rzecz podatnika, przy czym wskazali na dwa warunki jakie musi spełnić ich syn (skończenie studiów, oraz wstąpienie przez niego w związek małżeński). Powyższe warunki zostały dotrzymane, jednocześnie nie została zawarta umowa sprzedaży lokalu na rzecz rodziców. W konsekwencji między rodzicami a podatnikiem zawarto umowę darowizny, na podstawie której podatnik został zwolniony z długu na rzecz swoich rodziców.

Organy podatkowe przeprowadziły postępowanie mające na celu ustalenie skąd podatnik miał środki na pokrycie wydatków na zakup mieszkania.  Ustalono wtedy, że w/w wydatki nie zostały poniesione przez podatnika, a przez jego rodziców. Organy podatkowe uznały, że dokonane przez strony czynności miał na celu ukrycie pierwotnego celu, jakim było dokonanie darowizny środków pieniężnych na rzecz podatnika, dzięki czemu mógłby on pokryć swoje zobowiązanie wobec dewelopera. W związku z tym organ podatkowy ustalił zobowiązanie w podatku od spadków i darowizn. Na tą decyzję została wniesiona skarga do sądu administracyjnego.

Sąd administracyjny powołał się na przepisy ordynacji podatkowej, umożliwiające ustalanie przez organ treści czynności prawnej, uwzględniając również zamiar stron umowy i ich cele, a nie tylko dosłowną treść złożonych przez nich oświadczeń woli. Organy podatkowe słusznie przyjęły że umowa, nazwana przez jej strony „umową przedwstępną sprzedaży lokalu” była w rzeczywistości umową darowizny. Sąd stwierdził, że interpretacja postanowień umowy nie może być oparta tylko na analizie językowej odnośnego jej fragmentu, lecz konieczne jest również zbadanie zamiaru i celu stron, a także kontekstu faktycznego, w jakim umowę uzgadniano i zawierano. Takie zachowanie doprowadza do tego, że skutki podatkowe są oceniane z perspektywy faktycznej czynności (jaką strony ukryły pod pozorem zawarcia umownej czynności prawnej). Organy przy tym mają obowiązek stosować ten przepis nie tylko wtedy, gdy spowoduje on zmianę stanu faktycznego na korzyść organu, ale także na korzyść strony.

Sąd podkreślił, że mimo że strony zawarły umowę przedwstępną sprzedaży nieruchomości, to w rzeczywistości ich celem nie było to, żeby mieszkanie było własnością rodziców podatnika. Wręcz przeciwnie, celem było doprowadzenie do zakupu mieszkania przez podatnika, który w tym momencie nie dysponował wystarczającymi środkami. Zarówno podatnik, jak i jego ojciec potwierdzili to w prowadzonym postępowaniu dowodowym.