Koszty procesu jako koszty uzyskania przychodu

W świetle aktualnego orzecznictwa kwestia możliwości uznania wydatków poniesionych w związku z przegranym procesem sadowym za koszty uzyskania przychodów nie jest nadal jednoznacznie przesądzona. Tym samym podatnicy muszą cały czas liczyć się z ryzykiem nieuznania tego rodzaju wydatków za koszty podatkowe.

W interpretacji indywidualnej z dnia 19 lipca 2012 r., znak IPTPB3/423-159/12-2/MF, Dyrektor Izby Skarbowej w Łodzi, wypowiedział się na temat wydatków dotyczących kosztów sądowych związanych ze sporem między Spółką a byłym pracownikiem w przedmiocie zasadności roszczenia i wysokości odszkodowania przyznanego byłemu pracownikowi za rozwiązanie z nim umowy o pracę. Organ podatkowy stwierdził, że wydatki te nie pozostają w związku z uzyskiwanymi przychodami i nie mają na celu zachowania czy zabezpieczenia źródła przychodów, a w konsekwencji nie stanowią kosztów uzyskania przychodów na podstawie art. 15 ust. 1 ustawy o podatku dochodowym od osób prawnych. W ocenie organu podatkowego, w przedmiotowej sprawie nie zostają spełnione przesłanki zawarte w art. 15 ust. 1 u.p.d.o.p., z uwagi, iż „celem poniesionego przez Spółkę kosztu związanego z zasądzonym przez Sąd odszkodowaniem wypłaconym byłemu pracownikowi Spółki - nie jest uzyskanie przychodu, ani zachowanie lub zabezpieczenie źródła przychodów. (…) Kwota odszkodowania, choć wynika z wcześniej łączącego strony stosunku pracy, nie jest jednak wypłaconym zaległym wynagrodzeniem pracownika, ale swoistą dolegliwością (sankcją) za niezgodne z prawem działanie pracodawcy, skutkami którego nie można obciążać budżetu państwa poprzez obniżenie podstawy opodatkowania podatkiem dochodowym.” Poza tym organ podatkowy stwierdził, że „dokonując oceny prawnej stanowiska Wnioskodawcy w zakresie zaliczenia do kosztów uzyskania przychodów poniesionych kosztów sądowych, należy wskazać, iż co do zasady zaliczenie ponoszonych wydatków procesu sądowego do kosztów uzyskania przychodów należy rozpatrywać pod kątem tego, czy były one poniesione w celu obrony przed bezprawnie skierowanymi roszczeniami w związku z funkcjonowaniem podmiotu prowadzącego działalność gospodarczą, oraz nie były związane z niewykonaniem zobowiązań.”

Natomiast Dyrektor Izby Skarbowej w Katowicach dnia 20 sierpnia 2012 r. wydał pozytywną interpretację indywidulaną, znak IBPBI/2/423-566/12/JD, w zakresie możliwości uznania za koszty uzyskania przychodów wydatków poniesionych na zwrot kosztów procesowych oraz kosztów obsługi prawnej, w której uznał, że: „wydatki te stanowią koszty uzyskania przychodu bez względu na wynik toczącego się postępowania sądowego. Spółka podejmowała bowiem działania zmierzające do obrony własnej racji. Działania te podejmowane były w celu uchronienia się od niekorzystnych dla Spółki skutków finansowych, były zatem działaniami zmierzającymi do zachowania albo zabezpieczenia źródła przychodów.”

Podobne stanowisko zajął również Dyrektor Izby Skarbowej w Bydgoszczy w interpretacji indywidualnej z dnia 27 lutego 2013 r., znak ITPB4/423-21/12/AM, uznał, że sam rezultat rozstrzyganego sporu nie może być wyłączną determinantą dla kwalifikacji prawnopodatkowej danych wydatków. W sytuacji, gdy podatnik przegra proces o zapłatę, w toku którego sporne było istnienie lub wysokość zobowiązania, to należy przyjąć, że są to działania związane z obroną przed roszczeniami wierzyciela podejmowanymi w celu zmniejszenia wysokości ewentualnego przychodu lub straty, w związku z tym koszty te mogą się mieścić w art. 15 ust. 1 u.p.d.op. Z drugiej strony, w przypadku wygranej sprawy, część zaliczonych przez podatnika kosztów może zostać zakwestionowana przez organ, w sytuacji gdy okażą się one zbędne. Z powyższego wynika, że koszty procesowe poniesione w toku postępowania rozpoznawczego, mogą stanowić koszty uzyskania przychodu, jednak każdy rodzaj wydatku powinno się traktować indywidualnie i analizować przez pryzmat art. 15 ust. 1 u.p.d.o.p.

Dnia 3 stycznia 2014 r. Dyrektor Izby Skarbowej w Poznaniu, wydając interpretację indywidualną przepisów prawa podatkowego, znak ILPB3/423-472/13-3/JG, uznał, że (…) przedmiotowe koszty z tytułu udziału Spółki w procesach sądowych pozostają w związku z prowadzoną działalnością gospodarczą. Tym samym, nie ulega wątpliwości, że pomimo tego, iż nie można poniesionych przez Wnioskodawcę kosztów powiązać z konkretnym przychodem, to jednak wiążą się one z prowadzoną przez niego działalnością oraz zostały poniesione w celu ochrony jego interesów. Uznać zatem należy, że wydatki poniesione z tytułu zryczałtowanych kosztów zastępstwa procesowego i kosztów sądowych miały swoje racjonalne i ekonomiczne uzasadnienie i służyły zachowaniu źródła przychodów”. W związku z powyższym organ podatkowy przyjął, że: „poniesione przez Spółkę koszty sądowe oraz zryczałtowane koszty zastępstwa procesowego w związku z przegranymi przed Sądem Pracy sprawami pracowniczymi mogą zostać zaliczone przez Wnioskodawcę do kosztów uzyskania przychodów na podstawie art. 15 ust. 1 ustawy o podatku dochodowym od osób prawnych.”

Tymczasem w wyroku z dnia 5 marca 2014 r., sygn. II FSK 684/12, Naczelny Sąd Administracyjny orzekł, że firma, która przegrała spór sądowy ze swoim kontrahentem, nie może odliczyć zapłaconych na jego rzecz kosztów postępowania sądowego. Sprawa dotyczyła przedsiębiorstwa, które nie wywiązało się z warunków podpisanej umowy przedwstępnej nabycia nieruchomości. Chodziło o zakup gruntu, na którym spółka chciała wybudować obiekty produkcyjne i magazynowe. W umowie przedwstępnej kontrahenci ustalili, że nabywcy będzie przysługiwało prawo odstąpienia od niej, jeśli na podstawie przeprowadzonych przez spółkę i na jej koszt badań geologicznych zostaną stwierdzone jakiekolwiek przeszkody w planowanej zabudowie działki. Na podstawie zleconego raportu geotechnicznego władze spółki stwierdziły m.in., że działka nie ma uregulowanego prawnie dostępu do drogi publicznej, nie posiada dostępu do sieci kanalizacyjnej i do drogi deszczowej. W związku z tym zdecydowano się odstąpić od umowy przedwstępnej. Właściciel działki uznał, że spółka naruszyła warunki umowy przedwstępnej i wytoczył jej proces cywilny. Spółka przegrała proces i poniosła koszty postępowania sądowego.
Władze spółki chciały te koszty uwzględnić w rachunku podatkowym. Uznały bowiem, że jest to wydatek, który ma związek z przychodem spółki, a konkretnie służył zabezpieczeniu jej źródła przychodów, ponieważ w przeciwnym razie zakup nieruchomości przyniósłby spółce straty. Spółka wystąpiła do Dyrektora Izby Skarbowej w Poznaniu o interpretację. Ten stwierdził, że zasądzone koszty procesu nie mogą być odliczone, bo są one skutkiem tego, że spółka nie dotrzymała wcześniej zawartej umowy. WSA w Poznaniu przyznały rację izbie skarbowej. W odpowiedzi na skargę kasacyjną spółki Naczelny Sąd Administracyjny uznał, że koszty przegranego procesu w tej sprawie nie służą ani zachowaniu, ani zabezpieczeniu źródła przychodów.

Rozpatrując kwestię możliwości podatkowego rozliczenia ponoszonych kosztów sporów sądowych należy mieć na uwadze, że pomimo nieumieszczenia tego rodzaju wydatków w katalogu wydatków niestanowiących kosztów uzyskania przychodów na podstawie wyłączenia zawartego w art. 16 ustawy, nie przesądza to automatycznie o możliwości ich ujęcia jako kosztów uzyskania przychodów. Wydatki te muszą bowiem spełniać ogólną zasadę zawartą w art. 15 ust. 1 u.p.d.o.p., czyli zostać poniesionymi w celu osiągnięcia przychodów lub zachowania albo zabezpieczenia źródła przychodów. W konsekwencji, każdy przypadek ponoszenia takich wydatków wymaga indywidualnej analizy uwzględniającej szczegóły danej sprawy i przesłanki, jakimi kierował się dany podmiot, a także strona przeciwna.