ZUS będzie kwestionować umowy o pracę zawierane przez Polaków za granicą

Na szczeblu UE kwestia koordynacji systemów zabezpieczenia została uregulowana w rozporządzeniu Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) nr 883/2004 z dnia 29 kwietnia 2004 r. w sprawie koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego. Zgodnie z art. 13 ust. 3 wskazanego rozporządzenia osoba, która w jednym państwie wykonuje pracę najemną, a w drugim prowadzi działalność gospodarczą, podlega ubezpieczeniu w państwie, w którym wykonuje pracę. Oczywiście zbieg tytułów ubezpieczeń występuje tylko w sytuacji, gdy osoba faktycznie wykonuje czynności, z którymi wiąże się obowiązek ubezpieczenia społecznego za granicą. W związku z dość wysokimi składkami na ubezpieczenie społeczne w Polsce może pojawić się pokusa zawierania pozornych umów o pracę za granicą.

Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 21 stycznia 2016 r., sygn.. akt III UK 61/15, wskazał, że ZUS ma prawo weryfikowania a także kwestionowania zagranicznych umów o pracę, a w konsekwencji żądać zapłaty składek na ubezpieczenie społeczne w Polsce, jeżeli wykaże, że umowy te de facto były zawarte dla pozoru. 

Sąd zajmował się sprawą osoby fizycznej, która prowadziła działalność gospodarczą w Polsce. Jednocześnie też przedsiębiorca ten został zatrudniony przez firmy z siedzibą na terytorium Wielkiej Brytanii. Zagraniczny pracodawca dokonały zgłoszenia do ubezpieczeń społecznych, a także wpłacał zaliczek na podatek dochodowy w Wielkiej Brytanii. W związku z powyższym przedsiębiorca zdecydował się na wyrejestrowanie z ubezpieczeń społecznych w Polsce. Do wniosku o wyrejestrowanie dołączył  dokumenty mające potwierdzać zatrudnienie za granicą (umowę o pracę, potwierdzenie zarejestrowania w brytyjskim urzędzie podatkowym oraz potwierdzenie otrzymywania wynagrodzenia). ZUS uznał jednak, że przedsiębiorca musi podlegać ubezpieczeniu społecznemu w Polsce.  Zdaniem organu przedstawione dokumenty nie potwierdzają, że  przedsiębiorca  rzeczywiście przebywał on na terenie Wielkiej Brytanii i wykonywał tam pracę. Ponadto z informacji otrzymanych od brytyjskich organów wynikało, że firmy zatrudniające zainteresowanego w rzeczywistości nie prowadzą działalności gospodarczej, a jako ich siedziby zostały podane wirtualne biura. Zdaniem organu świadczy to jednoznacznie, że umowy zostały zawarte dla pozoru. 
Sąd Najwyższy oddalił skargę kasacyjną zainteresowanego uznając stanowisko ZUS za prawidłowe. Zdaniem sądu ZUS ma prawo do sprawdzania czy pracownik rzeczywiście wykonuje pracę za granicą. W związku z tym ubezpieczony może być zobowiązany do przedstawienia dokumentów świadczących o pobycie poza Polską. Takimi dokumentami mogą być np. bilety lotnicze, dowód wynajmowania mieszkania, rachunki płacone za granicą). 

Tym samym Sąd Najwyższym zmienił dotychczasową linię orzeczniczą. Do tej pory można było spotkać p[ogląd, że ZUS nie ma prawa kwestionować samodzielnie umowy o pracę zawartej za granicą (wyrok SN z dnia 06 marca 2013 r., syg. Akt II UK 333/12.
Mógł się jedynie zwrócić o wyjaśnienie tej sprawy do organu zagranicznego, który przeprowadzał właściwe postępowanie. Zgodnie z przedmiotowym wyrokiem ZUS będzie mógł sam prowadzić postępowanie mające na celu wyjaśnienie, czy umowa zawarta za granicą odzwierciedla faktycznie wykonywaną pracę. 

Można się zatem spodziewać, że ZUS zacznie lawinowo kontrować osoby, które nie opłacały składek na ubezpieczenie społeczne w kraju, zawierając w tym celu umowy o pracę za granicą.